Một vài ngày trước đây, TS Võ Văn Chi đã gửi thư cho Toà soạn CTQ với nội dung sau: “Gần đây, giữa tháng 10, báo chí đưa tin về việc trồng và sử dụng Sâm Ngọc linh ở Lâm Đồng. Tôi đã nhờ phóng viên Báo Tuổi trẻ lấy mẫu cây gửi về để xác định. Người ta đã dùng rễ Gối hạc Leea rubra Blume ex Spreng. Dùng khô và chế các thành phẩm để bán chứ không phảI Sâm Ngọc Linh thật. Để giúp bạn đọc tham khảo, tôi giới thiệu các loài cây Gối hạc đã được sử dụng làm thuốc.”
Các loài Gối hạc hay Củ rối thuộc chi Leea royen ex L, chỉ duy nhất trong họ Gối hạc - Leeaceea Dumort. Chi này gồm 34 loài của các vùng nhiệt đới Cựu lục địa (Châu Phi và Mađagaxca 2, vùng ấn Độ - Mã Lai 32). ở nước ta, nhà thực vật học Phạm Hoàng Hộ đã thống kê 12 loài, nhưng nhà thực vật học Nguyễn Tiến Bân đã gộp lại chỉ còn 10 loài. Có đến 8 loài đã biết được sử dụng để trị bệnh.
1. Leea aequata L. - L. hipsidan gagnep. - Gối hạc bằng, Củ rối bằng, Củ rối phún.
Phân bố: Từ Khánh Hoà, Kon Tum, Đắc Lắc, Lâm đồng, Bình Phước tới các tỉnh đồng bằng Sông Cửu Long. Cũng phân bố ở ấn Độ,
Mianma, Lào, Thái Lan và Malaixia.
Bộ phận dùng: Củ và thân lá, rễ.
Tác dụng: Thu liễm, làm nhầy.
Công dụng: Rễ dùng làm thuốc trị bệnh đường hô hấp, lá dùng đắp vết thương.
2. Leea crispa L. - Gối hạc nhăn, Củ rối nhăn.
Sinh thái: Cây mọc rải rác trong rừng thứ sinh; hoa tháng 7 - 9.
Phân bố: Chỉ mới biết cây mọc ở Biên Hoà, tỉnh Đồng Nai. Cũng phân bố ở ấn Độ, Trung Quốc, Lào, Campuchia và Nam Phi.
Bộ phận dùng: Rễ và lá.
Công dụng: Lá dùng giã đắp vết thương.
3. Leea curtusi King.- L. stippulosa Gagnep. - Củ rối lá bẹ
Sinh thái: Mọc rải rác trong rừng thứ sinh.
Phân bố: Chỉ mới gặp ở vùng Nha Trang, tỉnh Khánh Hoà. Cũng phân bố ở Malaixia.
Bộ phận dùng: Lá.
Công dụng: ở Malaixia (vùng Perak), lá cây giã ra với thuốc lá( Chnese tobaco) dùng đắp vào đầu bảo vệ tóc.
4. Leea guinneensis G. don- Leea dentât Craib, l. schomburgkii Craib, L. robusta, auct. Non roxb. - Gối hạc trắng, củ rối mạnh.
Sinh thái: Cây mọc rải rác trong rừng thứ sinh và ven rừng; ra hoa tháng 5 - 6.
Phân bố: Từ Sơn La, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Bắc Giang, Hà Tây, Ninh Bình, Nghệ an, Khánh Hoà, Kom Tum đến Lâm Đồng, Ninh Thuận;
cũng phân bố ở Trung Quốc, Thái Lan, Châu Phi.
Bộ phận dùng: Toàn cây.
Tính vị: Vị nhạt, tính bình.
Công dụng: Dùng làm thuốc thanh nhiệt giải độc.
5. Leea indica (burm. F) Merr. – L. sambucina(L) Willd, L . longifoliosa Merr.- Gối hạc đen, Củ rối ấn, Cây gậy bụt.
Sinh thái: Mọc rải rác trong rừng thứ sinh, nơi sáng, có khi mọc dọc đường đi vùng núi đá; ra hoa tháng 8 -10.
Phân bố: Khá rộng, từ Sơn La, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Hoà Bình, Ninh Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên - Huế, Đà Nẵng, Kom Tum, Lâm
Đồng, Phú Yên, Khánh Hoà, Ninh Thuận, Đồng Nai, Bà Rịa- Vũng Tàu, Bình Dương, Bình Phước, Tây ninh, Kiên Giang; cũng phân bố ở ấn
Độ, Trung Quốc, Lào, Campuchia, Thái Lan, Malaixia, Inđôaêxia đến Bắc Ôxtrâylia.
Bộ phận dùng: Toàn cây, rễ, lá, quả.
Tính vị: Vị nhạt, tính bình; rễ có vị đắng, tính ẩm không độc.
Công dụng: Trị thấp khớp tê bại, bán thân bất toại; trị ỉa chảy, kiết lỵ,…
6. Leea manillensis Walp. - L. aurantiaca zoll. Et Mor, L. acumimata Wall.ex C.B. clarke- Gối hạc nhọn, Trúc vòng, Củ rối có mũi.
Sinh thái: Mọc rải rác trong rừng thưa và cả ở chỗ ẩm ven rừng, ở độ cao 1300 - 1700 m. Ra hoa tháng 7 - 9.
Phân bố: Từ Lào Cai, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Bắc Giang, Hà Tây, Ninh Bình, Nghệ An vào Phú Yên, Khánh Hoà, Ninh thuận, Lâm Đồng.
Cũng phân bố ở ấn Độ, Lào, Campuchia, Thái Lan, Inđônêxia, Philippin.
Bộ phận dùng: Rễ.
Công dụng: Cây được dùng như Gối hạc chữa phong thấp, đau sưng đầu gối.
7. Leea rubra Blume ex spreng. - L. linearifolia c.B. cocarke- Gối hạc, Đơn gối hạc, Gối hạc tía, Củ rối, cây Mũn, Phí tử.
Sinh thái: Mọc rải rác trong rừng, trên các đồi hoang ven rừng; ra hoa tháng 3 - 7.
Phân bố: Vĩnh Phúc, Hoà Bình, Hà Tây, Thái nguyên…vào tới Kom Tum, Đắc Lắc, Lâm Đồng, Đồng Nai, Bà Rịa- Vũng Tàu, Kiên Giang, An
Giang; cũng phân bố ở ấn Độ, Mianama, Campuchia, malaixia, Inđônêxia, Ôtraaylia.
Bộ phận dùng: Rễ, lá, quả.
Tính vị; Vị đắng, ngọt tính mát.
Tác dụng : Thanh nhiệt, giải độc, tiêu sưng, thông huyết.
Công dụng: Thường sử dụng chữa sưng tấy, phong thấp sưng đầu gối và chữa đau bụng, rong kinh; hạt chữa giun đũa, giun kim và sán
xơ mít…
8. Leea thorelli Gagnev. - Chạ bục, Củ rối Thorel.
Sinh thái; mọc rải rác trong rừng thư sinh và ven rừng. Ra hoa tháng 7 - 8.
Phân bố: chỉ gặp ở các tỉnh phía Nam: Lâm Đồng, Đồng Nai, Bà Rịa- Vũng Tàu, Bình Dương và Tây Ninh.
Bộ phận dùng: Rễ củ.
Công dụng: Dân gian dùng rễ củ làm thuốc trị ho gà, vàng da, lá lách hư.
TS. Võ Văn Chi
Gửi cho bạn 
In